
ใครนั่งรถสองแถวไปโรงเรียนหรือไปกาดตอนเช้าคงเคยเจอ รถวิ่งมาดี ๆ คนขับเหยียบเบรกกะทันหัน ทุกคนในรถหน้าทิ่มไปข้างหน้าพร้อมกัน คนที่ยืนเกาะท้ายรถต้องรีบจับราวให้แน่น ถุงกับข้าวที่วางไว้บนเบาะก็ไถลไปกองรวมกัน ทั้งที่ไม่มีใครผลักเราเลยสักนิด แล้วแรงอะไรที่ “ดัน” เราไปข้างหน้า ? คำตอบอาจทำให้แปลกใจครับ เพราะจริง ๆ แล้วไม่มีแรงไหนดันเราเลย
ไม่มีใครผลักเรา แต่ตัวเรา “ไม่อยากหยุด”
นิวตันสรุปไว้ตั้งแต่กว่า 300 ปีก่อนในกฎการเคลื่อนที่ข้อที่ 1 ว่า วัตถุที่กำลังเคลื่อนที่จะเคลื่อนที่ต่อไปด้วยความเร็วเท่าเดิมในแนวเดิม จนกว่าจะมีแรงลัพธ์มากระทำ สมบัติที่วัตถุ “ขี้เกียจเปลี่ยนสภาพการเคลื่อนที่” นี้เรียกว่า ความเฉื่อย (inertia)
ตอนรถวิ่ง ตัวเราก็วิ่งไปพร้อมรถด้วยความเร็วเท่ากัน พอรถเบรก แรงเสียดทานที่ล้อทำให้ตัวรถช้าลง แต่ตัวเราไม่ได้ติดอยู่กับรถ ร่างกายจึงพยายามเคลื่อนที่ต่อด้วยความเร็วเดิม สำหรับคนที่ยืนอยู่ เท้าที่แตะพื้นรถถูกแรงเสียดทานดึงให้ช้าลงตามรถ แต่ลำตัวช่วงบนยังไปต่อ เราจึงเซหน้าทิ่ม เมื่อมองจากในรถจึงดูเหมือนมีแรงผลักเราไปข้างหน้า ทั้งที่จริงแล้ว “รถต่างหากที่ช้าลง ส่วนเราแค่ยังไม่ได้ช้าตาม”
ความเฉื่อยขึ้นกับมวล
วัตถุยิ่งมีมวลมาก ยิ่งเปลี่ยนสภาพการเคลื่อนที่ได้ยาก ลองนึกถึงตอนเข็นรถเข็นเปล่ากับรถเข็นที่บรรทุกกระสอบข้าวเต็มคัน คันที่หนักกว่าทั้งออกตัวยากและหยุดยากกว่า มวลจึงเป็นตัวบอก “ปริมาณความเฉื่อย” ของวัตถุ นี่คือเหตุผลส่วนหนึ่งที่รถบรรทุกหนัก ๆ ต้องเว้นระยะเบรกไกลกว่ารถเก๋งมากครับ
ลองคำนวณดู: ต้องใช้แรงเท่าไรถึงจะหยุดตัวเราได้
สมมติรถสองแถววิ่งมาด้วยความเร็ว 36 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ซึ่งเท่ากับ 10 เมตรต่อวินาที แล้วเบรกจนหยุดภายใน 2 วินาที ความเร่ง (ที่จริงคือความหน่วง) ของรถเท่ากับ 10 ÷ 2 = 5 เมตรต่อวินาที²
ถ้าเราหนัก 50 กิโลกรัม ตามกฎข้อที่ 2 ของนิวตัน F = ma แรงที่ต้องใช้ทำให้ตัวเราช้าลงไปพร้อมกับรถคือ 50 × 5 = 250 นิวตัน ใกล้เคียงกับการหิ้วของหนักราว 25 กิโลกรัมเลยทีเดียว แรงนี้ต้องมาจากมือที่จับราว พนักพิง หรือแรงเสียดทานที่เบาะและพื้นรถ
ถ้าไม่มีอะไรรั้งเราไว้เลย ระหว่างที่รถเบรก 2 วินาทีนั้นรถจะเคลื่อนที่ไปได้ 10 เมตร แต่ตัวเราที่ยังวิ่งด้วยความเร็ว 10 เมตรต่อวินาทีจะไปได้ถึง 20 เมตร ระยะที่ต่างกันนี้แหละคือระยะที่เรา “พุ่ง” ไปข้างหน้าเมื่อเทียบกับรถ คิดเป็นตัวเลขจะพบว่าแค่ไม่ถึง 1 วินาที เราก็ไถลไปข้างหน้าได้ถึง 2 เมตรแล้ว ซึ่งยาวพอ ๆ กับความยาวช่วงท้ายของรถสองแถวทั้งช่องครับ

แล้วตอนรถออกตัวหรือเลี้ยวโค้งล่ะ ?
หลักการเดียวกันครับ ตอนรถออกตัว รถเร่งไปข้างหน้าแต่ตัวเรายังอยากอยู่นิ่ง เราจึงเอนไปข้างหลัง ตอนรถเลี้ยวโค้ง ตัวเราอยากไปตรง ๆ ในแนวเดิม เลยรู้สึกเหมือนถูกเหวี่ยงออกนอกโค้ง ทั้งที่จริงคือรถเลี้ยวเข้าหาเราต่างหาก
- รถเบรก ตัวเราเอนไปข้างหน้า
- รถออกตัว ตัวเราเอนไปข้างหลัง
- รถเลี้ยวซ้าย ตัวเราเอนไปทางขวา
เข็มขัดนิรภัยและราวจับช่วยเราอย่างไร ?
ราวจับและเข็มขัดนิรภัยคือสิ่งที่ส่งแรงมาหยุดตัวเราไปพร้อมกับรถ ไม่ให้เราไปหยุดด้วยการชนกระจกหรือเบาะหน้า สิ่งสำคัญคือ “เวลาที่ใช้หยุด” เพราะแรงเฉลี่ยเท่ากับมวลคูณการเปลี่ยนความเร็ว หารด้วยเวลา ถ้าคนหนัก 50 กิโลกรัมที่ความเร็ว 10 เมตรต่อวินาที ถูกเข็มขัดที่ยืดได้เล็กน้อยค่อย ๆ หยุดในเวลา 0.1 วินาที แรงเฉลี่ยจะเท่ากับ 50 × 10 ÷ 0.1 = 5,000 นิวตัน แต่ถ้าไปหยุดด้วยการกระแทกของแข็งในเวลาเพียง 0.01 วินาที แรงจะพุ่งขึ้นเป็น 50,000 นิวตัน มากกว่ากันถึง 10 เท่า เข็มขัดนิรภัยกับถุงลมจึงช่วยชีวิตได้จริงครับ
ลองคิดต่อดูครับ
- ทำไมเวลาสะบัดผ้าเปียกแรง ๆ แล้วหยุดมือทันที หยดน้ำถึงหลุดออกจากผ้า ?
- ถ้าวางแก้วน้ำบนกระดาษแผ่นหนึ่ง แล้วกระตุกกระดาษออกเร็ว ๆ ทำไมแก้วถึงแทบไม่ขยับ ?
- ถ้ามีลูกโป่งฮีเลียมผูกเชือกติดพื้นอยู่ในรถตู้ที่ปิดกระจกสนิท เวลารถเบรก ลูกโป่งจะเอนไปข้างหน้าหรือข้างหลัง ? (ข้อนี้มีหักมุมนะครับ)
สรุปสั้น ๆ คือ ตอนรถเบรกไม่มีแรงไหนผลักเราไปข้างหน้า แต่เป็นเพราะความเฉื่อยทำให้ตัวเรายังพยายามเคลื่อนที่ต่อ ขณะที่รถช้าลงไปก่อนครับ


