
พ้นหน้าฝนเข้าสู่ปลายพฤศจิกายนแบบนี้ ท้องฟ้าเมืองแพร่ตอนกลางวันใสเป็นสีฟ้าเข้มสวยมาก พอตกเย็น ดวงอาทิตย์ค่อย ๆ ลับดอย ท้องฟ้าแถบขอบฟ้ากลับเปลี่ยนเป็นสีส้มสีแดงไล่เฉดกันอย่างงดงาม ทั้งที่เป็นแสงจากดวงอาทิตย์ดวงเดียวกัน ทำไมกลางวันกับตอนเย็นถึงได้สีต่างกันขนาดนี้ ? มาดูกันครับ
แสงแดดสีขาว คือแสงหลายสีรวมกัน
แสงจากดวงอาทิตย์ที่เราเห็นเป็นสีขาว จริง ๆ แล้วคือแสงหลายสีปนกัน ตั้งแต่ม่วง น้ำเงิน เขียว เหลือง ส้ม ไปจนถึงแดง เห็นได้ชัดเวลาแสงผ่านปริซึมหรือเกิดรุ้งกินน้ำ แสงแต่ละสีต่างกันที่ ความยาวคลื่น แสงสีม่วงและสีน้ำเงินมีความยาวคลื่นสั้น ราว 400–450 นาโนเมตร ส่วนแสงสีแดงมีความยาวคลื่นยาว ราว 650–700 นาโนเมตร (1 นาโนเมตร คือหนึ่งในพันล้านของเมตร)
อากาศ “กระเจิง” แสงสีน้ำเงินได้ดีกว่าสีแดง
อากาศส่วนใหญ่คือโมเลกุลไนโตรเจนและออกซิเจน ซึ่งเล็กกว่าความยาวคลื่นของแสงนับพันเท่า เมื่อแสงแดดวิ่งมาชนโมเลกุลเหล่านี้ แสงบางส่วนจะถูกส่งกระจายออกไปรอบทิศ เรียกว่า การกระเจิงของแสง (scattering) สำหรับอนุภาคที่เล็กมาก ๆ แบบนี้ ความเข้มของแสงที่กระเจิงจะแปรผกผันกับความยาวคลื่นยกกำลังสี่ เรียกว่า การกระเจิงแบบเรย์ลี (Rayleigh scattering)
ลองคิดเป็นตัวเลขดูครับ แสงสีน้ำเงินความยาวคลื่น 450 นาโนเมตร เทียบกับแสงสีแดง 700 นาโนเมตร อัตราส่วนความยาวคลื่นคือ 700 ÷ 450 ≈ 1.56 เมื่อยกกำลังสี่จะได้ 1.56⁴ ≈ 5.9 แปลว่าแสงสีน้ำเงินถูกอากาศกระเจิงมากกว่าแสงสีแดงเกือบ 6 เท่า ไม่ว่าเราจะมองไปทางไหนบนฟ้า แสงที่ถูกกระเจิงเข้าตาเราจึงมีสีน้ำเงินปนอยู่มาก ท้องฟ้าจึงเป็นสีฟ้านั่นเองครับ

แสงสีม่วงสั้นกว่าอีก ทำไมฟ้าไม่เป็นสีม่วง ?
ถ้าคิดตามสูตร แสงสีม่วง 400 นาโนเมตรน่าจะกระเจิงมากกว่าสีแดงถึงราว 9 เท่า แต่ฟ้าก็ไม่เป็นสีม่วง เพราะ
- แสงอาทิตย์ที่มาถึงพื้นโลกมีแสงสีม่วงน้อยกว่าสีน้ำเงินอยู่แล้ว
- ตาของคนไวต่อแสงสีม่วงน้อยกว่าสีน้ำเงินและสีเขียวมาก
- เมื่อแสงหลายสีที่กระเจิงมารวมกันเข้าตา สมองจึงรับรู้เป็นสีฟ้าอ่อน ๆ
ตอนเย็น แสงต้องเดินทางผ่านอากาศไกลกว่าเดิมมาก
ตอนเที่ยง ดวงอาทิตย์อยู่สูงบนฟ้า แสงเดินทางผ่านชั้นบรรยากาศเป็นระยะสั้น ๆ แต่ตอนดวงอาทิตย์ใกล้ลับขอบฟ้า แสงต้องเดินทางเฉียง ๆ ผ่านอากาศหนากว่าตอนที่ดวงอาทิตย์อยู่ตรงศีรษะได้ถึงราว 38 เท่า ระหว่างทางที่ยาวมากนี้ แสงสีน้ำเงินถูกกระเจิงหลุดออกไปจากลำแสงเกือบหมด เหลือแต่แสงสีส้มและสีแดงที่กระเจิงน้อยกว่าวิ่งมาถึงตาเรา ดวงอาทิตย์และท้องฟ้าแถบขอบฟ้าจึงกลายเป็นสีส้มแดง
ส่วนแสงสีน้ำเงินที่หลุดออกไปก็ไม่ได้หายไปไหน มันไปทำให้ท้องฟ้าของคนที่อยู่ไกลออกไปทางทิศตะวันตก ซึ่งยังเป็นเวลากลางวันอยู่ เป็นสีฟ้าแทนครับ
ทำไมบางวันฟ้าขาวขุ่น ไม่ฟ้าใส ?
ถ้าในอากาศมีฝุ่น ควัน หรือละอองที่ใหญ่พอ ๆ กับหรือใหญ่กว่าความยาวคลื่นของแสง อนุภาคพวกนี้จะกระเจิงแสงทุกสีได้พอ ๆ กัน ท้องฟ้าจึงออกขาวขุ่นหรือเทา ๆ เหมือนที่ภาคเหนือเจอในช่วงฤดูหมอกควันประมาณกุมภาพันธ์ถึงเมษายน ส่วนเมฆเป็นสีขาวก็ด้วยเหตุผลเดียวกัน เพราะหยดน้ำในเมฆใหญ่กว่าความยาวคลื่นแสงมาก ช่วงหน้าหนาวที่อากาศสะอาดหลังฝนแบบตอนนี้ จึงเป็นช่วงที่ฟ้าสีฟ้าสดที่สุดของปีครับ
ลองคิดต่อดูครับ
- บนดวงจันทร์ซึ่งแทบไม่มีบรรยากาศ ท้องฟ้าตอนกลางวันจะเป็นสีอะไร ?
- แสงสีเขียว 550 นาโนเมตรจะถูกอากาศกระเจิงมากกว่าแสงสีแดง 700 นาโนเมตรประมาณกี่เท่า ?
- ทำไมเมฆทั่วไปเป็นสีขาว แต่เมฆฝนก้อนหนา ๆ กลับดูเป็นสีเทาเข้ม ?
สรุปสั้น ๆ คือ อากาศกระเจิงแสงสีน้ำเงินได้ดีกว่าสีแดงหลายเท่า กลางวันฟ้าจึงเป็นสีฟ้า ส่วนตอนเย็นแสงต้องผ่านอากาศไกลจนสีน้ำเงินถูกกระเจิงทิ้งไปหมด เหลือแต่สีส้มแดงมาถึงตาเราครับ


