
ช่วงหลังมานี้ ขับรถผ่านหมู่บ้านในแพร่จะเห็นแผงโซลาร์เซลล์สีน้ำเงินเข้มบนหลังคาบ้านมากขึ้นเรื่อย ๆ ตามไร่ตามสวนก็มีแผงโซลาร์ต่อปั๊มสูบน้ำ ไฟส่องทางริมถนนก็มีแผงเล็ก ๆ ติดอยู่บนเสา แผ่นแบน ๆ ที่ไม่มีชิ้นส่วนไหนขยับเลย ทำไมแค่โดนแดดก็ผลิตไฟฟ้าออกมาได้ ? คำตอบเป็นหนึ่งในเรื่องสำคัญของฟิสิกส์ยุคใหม่ ที่ทำให้ไอน์สไตน์ได้รับรางวัลโนเบลเลยครับ
แสงคือ “ก้อนพลังงาน” ที่เรียกว่าโฟตอน
ในต้นศตวรรษที่ 20 ไอน์สไตน์อธิบายว่า แสงไม่ได้ส่งพลังงานมาอย่างต่อเนื่องเหมือนน้ำไหล แต่ส่งมาเป็นก้อนพลังงานเล็ก ๆ เรียกว่า โฟตอน (photon) พลังงานของโฟตอนหนึ่งตัวขึ้นกับความยาวคลื่น ตามสมการ E = hc/λ ถ้าคิดหน่วยเป็นอิเล็กตรอนโวลต์ (eV) และความยาวคลื่นเป็นนาโนเมตร จะมีสูตรลัดง่าย ๆ ว่า E ≈ 1240 ÷ λ
- แสงสีม่วง 400 นาโนเมตร โฟตอนมีพลังงานราว 3.1 eV
- แสงสีเขียว 550 นาโนเมตร ราว 2.25 eV
- แสงสีแดง 700 นาโนเมตร ราว 1.77 eV
ยิ่งความยาวคลื่นสั้น โฟตอนยิ่งมีพลังงานมาก
ซิลิคอนกับ “ค่าผ่านทาง” 1.12 eV
แผงโซลาร์เซลล์ส่วนใหญ่ทำจากซิลิคอน ซึ่งอิเล็กตรอนถูกผูกไว้ในพันธะระหว่างอะตอม ไม่สามารถเคลื่อนที่ไปนำไฟฟ้าได้ อิเล็กตรอนจะหลุดออกมาเป็นอิสระได้ก็ต่อเมื่อได้รับพลังงานอย่างน้อยเท่ากับ แถบพลังงานต้องห้าม (band gap) ซึ่งสำหรับซิลิคอนมีค่าประมาณ 1.12 eV เปรียบเหมือนค่าผ่านทางที่ต้องจ่ายครบถึงจะผ่านด่านได้
โฟตอนที่มีพลังงานมากกว่า 1.12 eV จะปลดอิเล็กตรอนได้ ส่วนโฟตอนที่พลังงานน้อยกว่า ต่อให้มามากแค่ไหนก็ปลดไม่ได้ ความยาวคลื่นที่ยาวที่สุดที่ยังใช้ได้คือ 1240 ÷ 1.12 ≈ 1,100 นาโนเมตร ซึ่งเป็นรังสีอินฟราเรด แสงที่ตามองเห็นทุกสีจึงใช้ผลิตไฟฟ้าได้ แต่อินฟราเรดคลื่นยาวกว่านี้ใช้ไม่ได้
ลองคำนวณ: พลังงานแสงหายไปไหนบ้าง
โฟตอนสีเขียวพลังงาน 2.25 eV ปลดอิเล็กตรอนได้ แต่ซิลิคอนเก็บไว้ใช้ได้แค่ราว 1.12 eV ส่วนที่เกินอีก 2.25 − 1.12 = 1.13 eV กลายเป็นความร้อนทิ้งไป เท่ากับเสียไปประมาณครึ่งหนึ่ง เมื่อรวมกับแสงอินฟราเรดที่ใช้ไม่ได้เลย ทฤษฎีจึงจำกัดไว้ว่าเซลล์ซิลิคอนชั้นเดียวแปลงแสงเป็นไฟฟ้าได้ไม่เกินราว 30% กว่า ๆ แผงที่ขายทั่วไปทุกวันนี้ทำได้ราว 20%

ลองคิดดูว่าแผงหนึ่งแผงผลิตไฟได้เท่าไร ตอนเที่ยงวันฟ้าใส แสงแดดที่ตกถึงพื้นมีกำลังประมาณ 1,000 วัตต์ต่อตารางเมตร ถ้าแผงมีพื้นที่ 2 ตารางเมตร ประสิทธิภาพ 20% จะได้กำลังไฟฟ้า 1,000 × 2 × 0.20 = 400 วัตต์ ประเทศไทยได้รับแดดเทียบเท่าแดดเต็มที่เฉลี่ยราว 5 ชั่วโมงต่อวัน แผงนี้จึงผลิตไฟได้ราว 400 × 5 = 2,000 วัตต์-ชั่วโมง หรือ 2 หน่วยต่อวัน ในกรณีอุดมคติ แต่ของจริงแผงร้อนขึ้นกลางแดด และมีการสูญเสียในสายไฟกับอินเวอร์เตอร์ จึงมักได้จริงราว 1.5–1.7 หน่วยต่อวัน ถ้าค่าไฟหน่วยละ 4 บาทกว่า ก็ประหยัดได้วันละราว 6–8 บาทต่อแผ่นครับ
รอยต่อ p-n: ทางเดินรถทางเดียวของอิเล็กตรอน
ปลดอิเล็กตรอนออกมาได้แล้วยังไม่พอ ต้องบังคับให้มันไหลไปทางเดียวกันด้วยถึงจะเป็นกระแสไฟฟ้า เซลล์แสงอาทิตย์จึงทำจากซิลิคอนสองชั้น
- ชั้น n เติมธาตุอย่างฟอสฟอรัส ทำให้มีอิเล็กตรอนเกิน
- ชั้น p เติมธาตุอย่างโบรอน ทำให้มี “โฮล” หรือที่ว่างของอิเล็กตรอนเกิน
ตรงรอยต่อของสองชั้นเกิดสนามไฟฟ้าขึ้นเองตลอดเวลา เมื่อแสงปลดอิเล็กตรอนออกมา สนามนี้จะผลักอิเล็กตรอนไปฝั่ง n และผลักโฮลไปฝั่ง p เกิดความต่างศักย์ราว 0.5–0.6 โวลต์ต่อเซลล์ ในแผงหนึ่งจึงต่อเซลล์อนุกรมกันหลายสิบเซลล์ เช่น 60 เซลล์ได้ราว 30–36 โวลต์ ไฟที่ได้เป็นไฟฟ้ากระแสตรง ต้องผ่าน อินเวอร์เตอร์ แปลงเป็นไฟฟ้ากระแสสลับ 220 โวลต์ก่อนใช้ในบ้าน
ทำไมหน้าหนาวฟ้าใส แผงถึงทำงานดี ?
เซลล์แสงอาทิตย์ไม่ชอบความร้อน ยิ่งแผงร้อน แรงดันไฟฟ้ายิ่งลด กำลังไฟฟ้าหายไปราว 0.3–0.4% ต่อทุก 1°C ที่ร้อนขึ้น ช่วงเดือนพฤศจิกายนถึงมกราคมที่ฟ้าใสและอากาศเย็น แผงจึงทำงานได้ดี ส่วนฤดูหมอกควันช่วงต้นปี ฝุ่นละอองในอากาศและเขม่าที่เกาะบนแผงจะบังแสง ทำให้ผลิตไฟได้น้อยลง การล้างแผงจึงช่วยได้จริงครับ
ลองคิดต่อดูครับ
- แสงอินฟราเรดความยาวคลื่น 1,500 นาโนเมตร จะทำให้เซลล์ซิลิคอนผลิตไฟฟ้าได้หรือไม่ เพราะอะไร ?
- ทำไมแผงโซลาร์เซลล์ส่วนใหญ่ถึงมีสีน้ำเงินเข้มหรือสีดำ ?
- แพร่อยู่ที่ละติจูดราว 18 องศาเหนือ ควรเอียงแผงให้หันไปทางทิศไหนจึงจะได้แดดมากที่สุดตลอดทั้งปี ?
สรุปสั้น ๆ คือ โซลาร์เซลล์ใช้โฟตอนของแสงที่มีพลังงานมากกว่า 1.12 eV ปลดอิเล็กตรอนในซิลิคอนให้หลุดออกมา แล้วให้สนามไฟฟ้าที่รอยต่อ p-n ผลักอิเล็กตรอนให้ไหลไปทางเดียวกันจนเป็นกระแสไฟฟ้าครับ


