TOP

โซลาร์เซลล์เปลี่ยนแสงแดดเป็นไฟฟ้าได้อย่างไร ?

แผงโซลาร์เซลล์สีน้ำเงินเข้มบนหลังคาบ้านในหมู่บ้านภาคเหนือ ท้องฟ้าใส แดดจ้า มีภูเขาเขียวอยู่ด้านหลัง

ช่วงหลังมานี้ ขับรถผ่านหมู่บ้านในแพร่จะเห็นแผงโซลาร์เซลล์สีน้ำเงินเข้มบนหลังคาบ้านมากขึ้นเรื่อย ๆ ตามไร่ตามสวนก็มีแผงโซลาร์ต่อปั๊มสูบน้ำ ไฟส่องทางริมถนนก็มีแผงเล็ก ๆ ติดอยู่บนเสา แผ่นแบน ๆ ที่ไม่มีชิ้นส่วนไหนขยับเลย ทำไมแค่โดนแดดก็ผลิตไฟฟ้าออกมาได้ ? คำตอบเป็นหนึ่งในเรื่องสำคัญของฟิสิกส์ยุคใหม่ ที่ทำให้ไอน์สไตน์ได้รับรางวัลโนเบลเลยครับ

แสงคือ “ก้อนพลังงาน” ที่เรียกว่าโฟตอน

ในต้นศตวรรษที่ 20 ไอน์สไตน์อธิบายว่า แสงไม่ได้ส่งพลังงานมาอย่างต่อเนื่องเหมือนน้ำไหล แต่ส่งมาเป็นก้อนพลังงานเล็ก ๆ เรียกว่า โฟตอน (photon) พลังงานของโฟตอนหนึ่งตัวขึ้นกับความยาวคลื่น ตามสมการ E = hc/λ ถ้าคิดหน่วยเป็นอิเล็กตรอนโวลต์ (eV) และความยาวคลื่นเป็นนาโนเมตร จะมีสูตรลัดง่าย ๆ ว่า E ≈ 1240 ÷ λ

  • แสงสีม่วง 400 นาโนเมตร โฟตอนมีพลังงานราว 3.1 eV
  • แสงสีเขียว 550 นาโนเมตร ราว 2.25 eV
  • แสงสีแดง 700 นาโนเมตร ราว 1.77 eV

ยิ่งความยาวคลื่นสั้น โฟตอนยิ่งมีพลังงานมาก

ซิลิคอนกับ “ค่าผ่านทาง” 1.12 eV

แผงโซลาร์เซลล์ส่วนใหญ่ทำจากซิลิคอน ซึ่งอิเล็กตรอนถูกผูกไว้ในพันธะระหว่างอะตอม ไม่สามารถเคลื่อนที่ไปนำไฟฟ้าได้ อิเล็กตรอนจะหลุดออกมาเป็นอิสระได้ก็ต่อเมื่อได้รับพลังงานอย่างน้อยเท่ากับ แถบพลังงานต้องห้าม (band gap) ซึ่งสำหรับซิลิคอนมีค่าประมาณ 1.12 eV เปรียบเหมือนค่าผ่านทางที่ต้องจ่ายครบถึงจะผ่านด่านได้

โฟตอนที่มีพลังงานมากกว่า 1.12 eV จะปลดอิเล็กตรอนได้ ส่วนโฟตอนที่พลังงานน้อยกว่า ต่อให้มามากแค่ไหนก็ปลดไม่ได้ ความยาวคลื่นที่ยาวที่สุดที่ยังใช้ได้คือ 1240 ÷ 1.12 ≈ 1,100 นาโนเมตร ซึ่งเป็นรังสีอินฟราเรด แสงที่ตามองเห็นทุกสีจึงใช้ผลิตไฟฟ้าได้ แต่อินฟราเรดคลื่นยาวกว่านี้ใช้ไม่ได้

ลองคำนวณ: พลังงานแสงหายไปไหนบ้าง

โฟตอนสีเขียวพลังงาน 2.25 eV ปลดอิเล็กตรอนได้ แต่ซิลิคอนเก็บไว้ใช้ได้แค่ราว 1.12 eV ส่วนที่เกินอีก 2.25 − 1.12 = 1.13 eV กลายเป็นความร้อนทิ้งไป เท่ากับเสียไปประมาณครึ่งหนึ่ง เมื่อรวมกับแสงอินฟราเรดที่ใช้ไม่ได้เลย ทฤษฎีจึงจำกัดไว้ว่าเซลล์ซิลิคอนชั้นเดียวแปลงแสงเป็นไฟฟ้าได้ไม่เกินราว 30% กว่า ๆ แผงที่ขายทั่วไปทุกวันนี้ทำได้ราว 20%

กราฟพลังงานโฟตอนกับความยาวคลื่น เส้นประที่ 1.12 อิเล็กตรอนโวลต์คือแถบพลังงานต้องห้ามของซิลิคอน ตัดกับเส้นโค้งที่ราว 1,100 นาโนเมตร โฟตอนสีเขียว 550 นาโนเมตรมีพลังงาน 2.25 อิเล็กตรอนโวลต์ ใช้ผลิตไฟฟ้าได้ 1.12 ส่วนที่เหลือ 1.13 กลายเป็นความร้อน
โฟตอนต้องมีพลังงานอย่างน้อย 1.12 eV (ความยาวคลื่นไม่เกินราว 1,100 nm) จึงปลดอิเล็กตรอนในซิลิคอนได้ ส่วนพลังงานที่เกินมากลายเป็นความร้อน

ลองคิดดูว่าแผงหนึ่งแผงผลิตไฟได้เท่าไร ตอนเที่ยงวันฟ้าใส แสงแดดที่ตกถึงพื้นมีกำลังประมาณ 1,000 วัตต์ต่อตารางเมตร ถ้าแผงมีพื้นที่ 2 ตารางเมตร ประสิทธิภาพ 20% จะได้กำลังไฟฟ้า 1,000 × 2 × 0.20 = 400 วัตต์ ประเทศไทยได้รับแดดเทียบเท่าแดดเต็มที่เฉลี่ยราว 5 ชั่วโมงต่อวัน แผงนี้จึงผลิตไฟได้ราว 400 × 5 = 2,000 วัตต์-ชั่วโมง หรือ 2 หน่วยต่อวัน ในกรณีอุดมคติ แต่ของจริงแผงร้อนขึ้นกลางแดด และมีการสูญเสียในสายไฟกับอินเวอร์เตอร์ จึงมักได้จริงราว 1.5–1.7 หน่วยต่อวัน ถ้าค่าไฟหน่วยละ 4 บาทกว่า ก็ประหยัดได้วันละราว 6–8 บาทต่อแผ่นครับ

รอยต่อ p-n: ทางเดินรถทางเดียวของอิเล็กตรอน

ปลดอิเล็กตรอนออกมาได้แล้วยังไม่พอ ต้องบังคับให้มันไหลไปทางเดียวกันด้วยถึงจะเป็นกระแสไฟฟ้า เซลล์แสงอาทิตย์จึงทำจากซิลิคอนสองชั้น

  • ชั้น n เติมธาตุอย่างฟอสฟอรัส ทำให้มีอิเล็กตรอนเกิน
  • ชั้น p เติมธาตุอย่างโบรอน ทำให้มี “โฮล” หรือที่ว่างของอิเล็กตรอนเกิน

ตรงรอยต่อของสองชั้นเกิดสนามไฟฟ้าขึ้นเองตลอดเวลา เมื่อแสงปลดอิเล็กตรอนออกมา สนามนี้จะผลักอิเล็กตรอนไปฝั่ง n และผลักโฮลไปฝั่ง p เกิดความต่างศักย์ราว 0.5–0.6 โวลต์ต่อเซลล์ ในแผงหนึ่งจึงต่อเซลล์อนุกรมกันหลายสิบเซลล์ เช่น 60 เซลล์ได้ราว 30–36 โวลต์ ไฟที่ได้เป็นไฟฟ้ากระแสตรง ต้องผ่าน อินเวอร์เตอร์ แปลงเป็นไฟฟ้ากระแสสลับ 220 โวลต์ก่อนใช้ในบ้าน

ทำไมหน้าหนาวฟ้าใส แผงถึงทำงานดี ?

เซลล์แสงอาทิตย์ไม่ชอบความร้อน ยิ่งแผงร้อน แรงดันไฟฟ้ายิ่งลด กำลังไฟฟ้าหายไปราว 0.3–0.4% ต่อทุก 1°C ที่ร้อนขึ้น ช่วงเดือนพฤศจิกายนถึงมกราคมที่ฟ้าใสและอากาศเย็น แผงจึงทำงานได้ดี ส่วนฤดูหมอกควันช่วงต้นปี ฝุ่นละอองในอากาศและเขม่าที่เกาะบนแผงจะบังแสง ทำให้ผลิตไฟได้น้อยลง การล้างแผงจึงช่วยได้จริงครับ

ลองคิดต่อดูครับ
  1. แสงอินฟราเรดความยาวคลื่น 1,500 นาโนเมตร จะทำให้เซลล์ซิลิคอนผลิตไฟฟ้าได้หรือไม่ เพราะอะไร ?
  2. ทำไมแผงโซลาร์เซลล์ส่วนใหญ่ถึงมีสีน้ำเงินเข้มหรือสีดำ ?
  3. แพร่อยู่ที่ละติจูดราว 18 องศาเหนือ ควรเอียงแผงให้หันไปทางทิศไหนจึงจะได้แดดมากที่สุดตลอดทั้งปี ?

สรุปสั้น ๆ คือ โซลาร์เซลล์ใช้โฟตอนของแสงที่มีพลังงานมากกว่า 1.12 eV ปลดอิเล็กตรอนในซิลิคอนให้หลุดออกมา แล้วให้สนามไฟฟ้าที่รอยต่อ p-n ผลักอิเล็กตรอนให้ไหลไปทางเดียวกันจนเป็นกระแสไฟฟ้าครับ

Leave a Reply

Your email is never published nor shared.

You may use these HTML tags and attributes:<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>